Allah'ın 'her yerde var olması' ifadesini nasıl anlamalıyız?

"Allah her yerdedir" ifadesi, günlük konuşmalarda sıkça kullanılmakla birlikte kelami açıdan son derece dikkatli bir yorumu gerektirmektedir. Bu ifade, panteizm (her şeyin Allah olduğu görüşü) olarak yorumlanırsa sapkın bir anlama gelir; doğru yorumlandığında ise Allah'ın sonsuz bilgisinin ve iktidarının her yerde etkin olduğu anlamını taşır.

1. Kur'ân'ın Beyanı: İlim ile Mevcudiyet

Kur'ân'da Allah'ın "her yerde var olması"na dair birkaç farklı ayet mevcuttur. Bakara Suresi 115: "Doğu da Batı da Allah'ındır; nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır." Hadid Suresi 4: "Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir." Kâf Suresi 16: "Biz ona (insana) şah damarından daha yakınız."

Bu ayetlerin ortak teması şudur: Allah, her yerde fiziksel olarak bulunmaz; ancak O'nun ilmi, gözetimi ve iktidarı her yeri kuşatmaktadır. Ehl-i Sünnet alimleri bu "beraberlik"i "ilmî beraberlik" (ma'iyyet-i ilmiyye) olarak yorumlamıştır.

2. İstivâ Meselesi: Arş Üzerine Oturma

Tâhâ Suresi 5. ayette: "Er-Rahmân, Arş'a istivâ etmiştir." Bu ayet ve benzerleri, Allah'ın belirli bir yerde (Arş) bulunduğuna işaret etmektedir. Ancak Ehl-i Sünnet alimleri bu ifadeyi nasıl yorumlamalıdır?

İki temel yaklaşım mevcuttur:

Selefî yaklaşım: Ayeti olduğu gibi kabul eder; "istivâ" gerçektir, ancak nasılı (keyfiyeti) bilinmez. Allah'ın istivâsı, insan oturmasından tamamen farklı bir gerçekliktir.

Halef yorumu: "İstivâ" kelimesini mecazi anlamda yorumlar: "Allah Arş üzerinde mutlak egemenlik kurmuştur" anlamında alır. Bu yorum, Allah'ın cisimselliğini reddetmek amacıyla yapılmıştır.

Her iki yaklaşım da Allah'ın cisim olmadığı, mekânla sınırlı olmadığı konusunda hemfikirdir.

3. Allah Nerededir Sorusuna Sahih Yanıt

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bir hadisinde bir cariyeye "Allah nerededir?" diye sorduğu ve "Göktedir" yanıtını doğruladığı rivayet edilmektedir (Müslim). Bu hadis, Allah'ın "Arş üzerinde" olduğunu —yukarıda— ifade eden Kur'ân beyanlarıyla uyumludur.

Ehl-i Sünnet'in orta yolu şöyledir: Allah fiziksel anlamda bir mekânda bulunmaz; ancak uluvv (yücelik, yukarılık) sıfatına sahiptir ve bu sıfat O'nun yaratıklardan tenzih edilmesini ifade eder. O göklerin de üstündedir; ancak bu "üstünlük" fiziksel değil, ontolojik bir üstünlüktür.

4. Panteizm ve Hulul: Reddedilen Görüşler

İslam akidesi, Allah'ın her şeye karışması (hulul) veya her şeyin Allah olması (panteizm/vahdet-i vücûd'un aşırı yorumu) görüşlerini kesinlikle reddeder. Allah, yarattığı varlıklara hulul etmez; onlarla özdeş değildir. Yaratan ile yaratılan arasında aşılamaz bir ontolojik uçurum mevcuttur.

5. "Beraberlik" Bilincinin Pratiği

Allah'ın her yerdeki bilgisi ve gözetiminin farkındalığı, mümin için son derece güçlü bir ahlaki motivasyon kaynağıdır. Bu bilinçle hareket eden mümin, kimsenin görmediği anlarda da doğru davranır. Hz. Ömer'in anlatısında geçen "ama Allah görüyor" ifadesi, bu bilincin en güzel örneğidir.

Sonuç olarak "Allah her yerdedir" sözü, doğru yorumlandığında "Allah'ın ilmi ve gözetimi her yeri kapsar" anlamına gelir. Bu yorum, hem Kur'ân'ın bütünlüğüyle hem de Ehl-i Sünnet akidesiyle tam bir uyum içindedir.